Valpreventie bij Ouderen: Hoe Fysiotherapie Helpt [2025]

Waarom vallen ouderen vaker?

Vallen is geen normaal onderdeel van ouder worden, maar het risico op vallen neemt wel toe met de leeftijd. Dit komt door een samenspel van veranderingen in het lichaam en de omgeving. Begrijpen waarom ouderen vaker vallen, is de eerste stap naar effectieve preventie.

Ons evenwicht is een complex systeem dat afhankelijk is van drie bronnen van informatie: wat we zien, wat ons evenwichtsorgaan in het binnenoor waarneemt, en wat sensoren in onze spieren en gewrichten voelen. Het brein verwerkt al deze informatie om ons rechtop te houden en te corrigeren bij verstoringen.

Met het ouder worden worden al deze systemen minder scherp. Onze ogen zien minder goed, vooral in het donker. Ons evenwichtsorgaan reageert trager. De sensoren in onze voeten en benen geven minder nauwkeurige informatie door. En ons brein heeft meer tijd nodig om te reageren. Combineer dit met afnemende spierkracht en stijvere gewrichten, en het wordt duidelijk waarom ouderen een hoger valrisico hebben.

Wist u dat?

Eén op de drie 65-plussers valt minstens één keer per jaar
Bij 80-plussers is dit zelfs één op de twee
Vrouwen vallen vaker dan mannen, maar mannen hebben vaker ernstig letsel
De meeste valpartijen gebeuren overdag, in en om huis
Met de juiste training kan het valrisico met 30-40% verminderd worden

Een geriatriefysiotherapeut is gespecialiseerd in het beoordelen en verbeteren van balans, spierkracht en looppatroon bij ouderen. Lees meer over wat een geriatriefysiotherapeut precies doet of zoek direct een geriatriefysiotherapeut in de buurt.

Risicofactoren voor vallen

Risicofactoren voor vallen worden onderverdeeld in intrinsieke factoren (in de persoon zelf) en extrinsieke factoren (in de omgeving). Hoe meer risicofactoren aanwezig zijn, hoe groter de kans op een val.

Intrinsieke risicofactoren

Verminderde spierkracht

Zwakke beenspieren maken het moeilijker om te corrigeren bij struikelen

Balansproblemen

Moeite met rechtop blijven staan, vooral bij onverwachte verstoringen

Slecht zicht

Problemen met dieptezicht, staar, maculadegeneratie

Medicijngebruik

Slaap- en kalmeringsmiddelen, bloeddrukverlagers, pijnstillers

Andere intrinsieke risicofactoren zijn onder andere:

Neurologische aandoeningen: Parkinson, beroerte, dementie, polyneuropathie
Gewrichtsproblemen: Artrose in heupen, knieën of enkels beperkt de bewegelijkheid
Duizeligheid: Door bloeddrukproblemen, medicijnen of oorproblemen
Cognitieve achteruitgang: Verminderd beoordelingsvermogen en tragere reacties
Eerdere val: Wie eerder is gevallen, heeft een verhoogd risico op opnieuw vallen
Valangst: Angst om te vallen leidt tot minder bewegen, wat het valrisico verder verhoogt

Extrinsieke risicofactoren

Naast factoren in de persoon zelf, speelt de omgeving een grote rol. Veel valpartijen zijn te voorkomen door de woonomgeving veiliger te maken.

Valgevaren in huis

Vloeren: Losse kleedjes, gladde vloeren, drempels, kabels
Verlichting: Onvoldoende licht, vooral bij trap en gang
Badkamer: Natte vloeren, ontbreken van handgrepen
Trap: Steile trap, ontbrekende of losse leuningen
Schoeisel: Sloffen zonder hiel, gladde zolen
Hulpmiddelen: Verkeerd afgestelde rollator of geen hulpmiddel terwijl het wel nodig is

Meer informatie over het herkennen van risicosituaties vindt u in ons artikel over wanneer u een geriatriefysiotherapeut inschakelt.

De gevolgen van een val

Een val bij een oudere kan verstrekkende gevolgen hebben, veel meer dan bij een jongere persoon. Dit komt door de kwetsbaarheid van oudere botten en weefsels, maar ook door de psychologische impact.

Fysieke gevolgen

Letsel door vallen

Heupfractuur: De meest gevreesde valverwonding. Leidt tot operatie, langdurige revalidatie en vaak blijvende beperkingen. 20-30% van de ouderen met een heupfractuur overlijdt binnen een jaar.
Polsfractuur: Ontstaat doordat mensen zich proberen op te vangen. Beperkt de zelfstandigheid tijdelijk sterk.
Wervelfractuur: Kan pijn veroorzaken en leiden tot houdingsveranderingen.
Hoofdletsel: Vooral bij bloedverdunnergebruik kan een val tot ernstig hersenletsel leiden.
Kneuzingen en schaafwonden: Lijken onschuldig maar genezen langzamer bij ouderen.

Psychologische gevolgen

Naast fysiek letsel heeft een val vaak grote psychologische impact. Valangst is een van de belangrijkste gevolgen en kan een neerwaartse spiraal in gang zetten.

Valangst: Angst om opnieuw te vallen, ook als er geen letsel was
Vermijdingsgedrag: Bepaalde activiteiten niet meer doen uit angst
Minder bewegen: Door minder te bewegen neemt de conditie af
Sociale isolatie: Niet meer naar buiten durven, afspraken afzeggen
Depressie: Gevoelens van hopeloosheid en verlies van zelfvertrouwen

De neerwaartse spiraal van valangst, minder bewegen en verdere achteruitgang kan doorbroken worden met de juiste begeleiding. Een geriatriefysiotherapeut helpt niet alleen aan de fysieke aspecten, maar ook aan het herstellen van zelfvertrouwen.

Valrisico-analyse door de fysiotherapeut

De eerste stap in effectieve valpreventie is een grondige analyse van het persoonlijke valrisico. Een geriatriefysiotherapeut voert deze analyse uit tijdens de eerste afspraken.

Wat houdt een valrisico-analyse in?

1. Gesprek over voorgeschiedenis

De therapeut vraagt naar eerdere valpartijen, bijna-valincidenten, medicijngebruik, ziektegeschiedenis, dagelijkse activiteiten en zorgen over vallen. Ook de woonsituatie komt aan bod.

2. Fysiek onderzoek

De therapeut test de spierkracht van de benen, de beweeglijkheid van gewrichten, het reactievermogen en de coördinatie. Dit geeft inzicht in de lichamelijke beperkingen.

3. Balanstesten

Speciale testen meten de balans in verschillende situaties: staand met ogen open en dicht, op één been, bij het reiken, en bij verstoringen. Voorbeelden zijn de Berg Balance Scale en de Timed Up and Go test.

4. Loopanalyse

De therapeut observeert het looppatroon: staplengte, loopsnelheid, voeten optillen, armzwaai, stabiliteit bij draaien. Afwijkingen in het looppatroon verhogen het valrisico.

5. Valangst meten

Met vragenlijsten wordt de mate van valangst in kaart gebracht. Valangst is een belangrijke risicofactor die apart aandacht verdient in de behandeling.

Op basis van deze uitgebreide analyse stelt de therapeut een persoonlijk risicoprofiel op en bepaalt welke interventies het meest effectief zullen zijn. Lees ook ons artikel over de eerste afspraak bij de geriatriefysiotherapeut.

Het valpreventieprogramma

Een valpreventieprogramma is een gestructureerd oefenprogramma gericht op het verminderen van het valrisico. Het programma wordt individueel afgestemd op basis van de valrisico-analyse en de persoonlijke doelen van de patiënt.

Onderdelen van een valpreventieprogramma

Balanstraining

Oefeningen om de balans te verbeteren in verschillende situaties: statisch, dynamisch, met en zonder visuele feedback.

Krachttraining

Oefeningen voor de beenspieren: quadriceps, hamstrings, kuitspieren en heupspieren. Stevige benen zijn essentieel voor stabiliteit.

Looptraining

Oefenen met lopen in verschillende omstandigheden: over obstakels, op oneffen ondergrond, met dubbeltaken.

Functionele training

Oefenen van dagelijkse activiteiten: opstaan uit een stoel, traplopen, bukken, reiken.

Duur en frequentie

Een effectief valpreventieprogramma duurt meestal 8 tot 12 weken. Onderzoek toont aan dat deze duur nodig is voor blijvende verbeteringen in balans en kracht.

Sessies bij de therapeut: 1-2 keer per week, 30-45 minuten
Thuisoefeningen: Dagelijks of minimaal 3 keer per week
Onderhoudsschema: Na afloop van het programma blijven oefenen om resultaat te behouden

Balanstraining: de basis van valpreventie

Balanstraining is het hart van elk valpreventieprogramma. Het doel is om het evenwichtssysteem te trainen zodat het beter kan omgaan met verstoringen en uitdagingen.

Soorten balansoefeningen

Een goed balansprogramma bevat verschillende soorten oefeningen die verschillende aspecten van balans trainen:

Statische balans

Stilstaan in uitdagende posities: voeten naast elkaar, voeten achter elkaar (tandemstand), op één been. Met open en gesloten ogen.

Altijd met steun in de buurt, zoals een stevige stoel of tafel.

Dynamische balans

Balans tijdens beweging: gewicht verplaatsen, reiken, draaien, lopen met richtingsveranderingen.

Simuleert situaties uit het dagelijks leven zoals iets uit een kast pakken.

Reactieve balans

Trainen van snelle reacties op verstoringen: het opvangen van een onverwacht duwtje of het herstellen na een struikelmoment.

Wordt onder begeleiding van de therapeut geoefend in een veilige omgeving.

Dubbeltaak training

Balans houden terwijl u iets anders doet: lopen en tegelijk praten, een voorwerp dragen, of tellen.

Belangrijk omdat vallen vaak gebeurt als de aandacht verdeeld is.

De geriatriefysiotherapeut past de moeilijkheidsgraad aan op uw niveau en bouwt geleidelijk op. Wat begint met eenvoudige oefeningen met steun, kan uitgroeien tot complexe bewegingen zonder hulp.

Krachttraining voor stevige benen

Naast balans is spierkracht een cruciale factor in valpreventie. Sterke beenspieren zorgen voor een stevige basis en maken het mogelijk om snel te reageren bij dreigend evenwichtsverlies.

Spierverlies (sarcopenie) is een normaal verouderingsproces, maar kan versneld worden door inactiviteit en ziekte. Het goede nieuws: met gerichte krachttraining is spierverlies te vertragen en zelfs deels terug te draaien, ook op hoge leeftijd. Lees meer over spierkrachtverlies bij ouderen.

Belangrijke spiergroepen

Quadriceps (voorkant bovenbeen): Essentieel voor opstaan uit een stoel en traplopen
Hamstrings (achterkant bovenbeen): Belangrijk voor lopen en afremmen
Kuitspieren: Nodig voor afzetten bij het lopen en reacties op verstoring
Heupspieren: Zorgen voor zijwaartse stabiliteit bij het lopen
Rompspieren: De core zorgt voor stabiliteit van het hele lichaam

Veilig trainen

Krachttraining bij ouderen vereist speciale aandacht voor veiligheid. De geriatriefysiotherapeut houdt rekening met aandoeningen, medicijngebruik en individuele beperkingen. Training kan plaatsvinden met:

•Lichaamsgewicht (zitten-staan oefeningen, kniebuigingen met steun)
•Elastische banden met verschillende weerstandsniveaus
•Lichte gewichten of enkelgewichten
•Fitnessapparaten (in de praktijk)

Omgaan met valangst

Valangst is een veelvoorkomend probleem bij ouderen, vooral na een eerdere val. Zelfs mensen die nooit zijn gevallen kunnen valangst ontwikkelen. Deze angst is begrijpelijk, maar kan problematisch worden als het leidt tot vermijdingsgedrag.

De vicieuze cirkel van valangst

Angst om te vallen ontstaat (na een val of door verhalen van anderen)
Activiteiten worden vermeden uit voorzichtigheid
Door minder te bewegen nemen spierkracht en balans af
Het werkelijke valrisico neemt toe
De angst wordt bevestigd en versterkt

Hoe helpt de geriatriefysiotherapeut bij valangst?

Geleidelijke blootstelling: Stap voor stap worden uitdagende situaties geoefend in een veilige omgeving
Succesmomenten creëren: Door haalbare doelen te stellen groeit het zelfvertrouwen
Educatie: Uitleg over het valrisico en hoe dit te verminderen geeft controle terug
Veilig vallen leren: Technieken om bij een val de schade te beperken
Praktische tips: Advies over hulpmiddelen en aanpassingen die de veiligheid verhogen

Het overwinnen van valangst kost tijd, maar is een van de belangrijkste onderdelen van valpreventie. Met de juiste begeleiding kunnen ouderen weer vertrouwen krijgen in hun eigen kunnen.

Aanpassingen in huis

Naast training is het aanpassen van de woonomgeving een belangrijk onderdeel van valpreventie. Veel valpartijen gebeuren thuis en zijn te voorkomen door de omgeving veiliger te maken.

Een geriatriefysiotherapeut die aan huis komt, kan direct advies geven over aanpassingen. Lees meer over de mogelijkheden in ons artikel over thuisbehandeling versus praktijk.

Praktische tips per ruimte

Woonkamer

• Verwijder losse kleedjes of bevestig ze met antislip
• Zorg voor voldoende ruimte om te lopen, ook met rollator
• Leg kabels en snoeren langs de muur
• Kies een stoel met armleuningen voor makkelijker opstaan

Badkamer

• Plaats handgrepen bij toilet, douche en bad
• Gebruik antislipmatten in douche of bad
• Overweeg een douchestoel of -kruk
• Zorg voor een verhoogd toilet indien nodig

Slaapkamer

• Zorg voor een bed op de juiste hoogte
• Plaats nachtverlichting voor s nachts naar het toilet
• Houd een telefoon binnen handbereik

Trap en gang

• Zorg voor stevige leuningen aan beide kanten van de trap
• Markeer de eerste en laatste tree met contrast
• Verwijder obstakels uit de gang
• Zorg voor goede verlichting, vooral bij schakelaars

Voor grotere aanpassingen zoals een traplift, drempelhulp of complete badkamerrenovatie kunt u vaak via de gemeente (Wmo) ondersteuning aanvragen. De geriatriefysiotherapeut of ergotherapeut kan u hierbij adviseren.

Veelgestelde vragen

Waarom vallen ouderen vaker dan jongeren?

Ouderen vallen vaker door een combinatie van factoren: afnemende spierkracht, verminderde balans, trager reactievermogen, slechtere ogen, medicijngebruik dat duizeligheid veroorzaakt, en aandoeningen zoals Parkinson of artrose. Ook omgevingsfactoren zoals losse kleedjes en slechte verlichting spelen een rol.

Wat doet een geriatriefysiotherapeut bij valpreventie?

Een geriatriefysiotherapeut voert eerst een valrisico-analyse uit om persoonlijke risicofactoren in kaart te brengen. Vervolgens stelt de therapeut een persoonlijk valpreventieprogramma op met balansoefeningen, krachttraining voor de benen, looptraining en advies over aanpassingen in huis.

Wordt valpreventie fysiotherapie vergoed?

Ja, valpreventie fysiotherapie wordt in veel gevallen vergoed vanuit de basisverzekering, mits u een verwijzing heeft van uw huisarts. Het aantal vergoede behandelingen hangt af van de indicatie en uw specifieke verzekering. Check altijd vooraf bij uw zorgverzekeraar.

Hoelang duurt een valpreventieprogramma?

Een standaard valpreventieprogramma duurt meestal 8-12 weken, met wekelijkse of tweewekelijkse sessies bij de fysiotherapeut. Daarnaast krijgt u thuisoefeningen mee die u dagelijks of meerdere keren per week doet. Na afloop volgt vaak een onderhoudsschema.

Kan ik ook thuis oefeningen doen voor valpreventie?

Ja, thuisoefeningen zijn een essentieel onderdeel van valpreventie. De geriatriefysiotherapeut leert u oefeningen die u thuis veilig kunt uitvoeren, vaak met gebruik van een stevige stoel of tafel voor steun. Regelmatig oefenen thuis is minstens zo belangrijk als de sessies bij de therapeut.

Is valpreventie ook zinvol als ik nog nooit gevallen ben?

Absoluut. Valpreventie is juist het meest effectief voordat er een val plaatsvindt. Als u risicofactoren heeft zoals medicijngebruik, balansproblemen of spierkrachtverlies, is preventief werken aan uw balans en kracht zeer waardevol om een eerste val te voorkomen.

Op zoek naar een geriatriefysiotherapeut in de buurt?

Vind snel en eenvoudig een geriatriefysiotherapeut bij u in de buurt via onze landelijke zoekgids.

Vind een Geriatriefysiotherapeut

Wilt u uw valrisico laten beoordelen?